BEĞENİ ÜZERİNE

Ali Akay, XOXO The Mag için yazdı.

Yazı: Ali Akay - XOXO The Mag Sonbahar/Kış 2019-2020

Görsel: Liam Gillick, Systemic Peace

 

Sadece bugün değil, sanat tarihi boyunca beğeni diye adlandırılanın ne olduğu sorusu düşüncelerimizi meşgul etmekte. Beğeni yargısı kavramı 18. yüzyılın sonunda, bilhassa gündeme geldi. Buna göre beğeni, hoş, güzel ve yüce kavramlarıyla alakalı olarak kullanılabilir ve bunların kendi içlerinde bir hiyerarşisi vardır. Beğeninin öznel bir yargı biçimi olduğu söylenebilecektir belki de, ancak yargı gücünün kimin tarafından seçildiğinin de önemi var. Beğeni, her sınıfa veya her millete göre değişebilir mi? Yerel beğeniler var mıdır? Buna verilecek cevaplar her ne kadar tatmin gücü kuvvetli olsa bile, aralarında sanat tarihinin içinden geçen evrensellik kavramıyla bir ilişki kurulması da beğeni yargısının önemli noktalarından birisi.

Beğeni öznel olabilir ancak buna rağmen herkesle kesişme imkanlarının olduğunu yadsımak da pek mümkün gözükmektedir. Herkesin ve her kesimin beğendiği geçerli olabilir mi (ilk bakanlarla sanatçılar, sanat alanında öne çıkanlar farkı)? Bu soru, önemli durmasına rağmen aslında bir bakıma yanlış bir soru, sorunun cevabını vermek için ikinci bir önermeyi daha arkasından tekrarlamak zorunda kalacağız; çünkü iyi beğeni ve kötü beğeni arasında hiyerarşik bir fark söz konusu. Bugün sanatlar üzerine konuşmaya başladığımızda tekrar edebileceğimiz gibi, iyi sanatçı ve kötü sanatçı diye adlandırılacak yine hiyerarşik bir ayrım söz konusu. İyi beğeniye sahip olmak için çok şey bilmek veya konunun üzerine eğilen bir bilirkişi olmak yeterli midir? Lord Kenneth Clark bize bu konuda bir söz söylüyor: “İyi beğeni ne demektir? Beğeni ne marifettir, ne de sanatsal duyarlılıktır. O halde onun ne olmadığını söyleyerek başlayabilirim. Buna ekleyeceğim bir şey daha var ve diyebilirim ki, iyi beğeninin modayla da alakası yok. İyi beğeniyle kötü beğeni birbirleriyle, bütün uygarlıklar ve dönemler boyunca ilişki ve temas içindedir.” Buna göre beğeni, bir eserde bile olsa sanat tarihinin ilk döneminden bugüne kadar gelen zamanı germekten geçmektedir. Eserin az ve virtüel varoluşunun varlık kazanması iyi beğeniyle alakalıdır. Esere ilk planda bakıp da yorumlayanların beğenileri genelde kötüdür. H. James beğeniyle ilgili olarak “Ama vasat olmasın!” diye yazıyor. Beğeni demek o halde ince bir duyarlılığı, bir bilgi türünü beraberinde taşımakta. Buradan yola çıkarak, iyi ve kötü beğeninin var olduğunu kabul etmek lazım geliyor.

Yine K. Clark’a göre, “Şık insanlar her zaman iyi beğeniye sahip olmazlar.” O halde, şıklıkla beğeni arasında kurulan ters orantı, beğeniyi bir başka alana doğru taşımaktadır: Sanatlarda iyi beğeni. Bu, gözün alışkanlığı, dünyasal sanat alanındaki tecrübelerin sıklığı, müzelerin ve büyük sergilerin yanında iyi galerilerin sergilediği eserlere aşinalığı, anlatma üslubuyla ilişkilendirilebilir. Bunun tarihi bir gidişatı vardır; ama buna göre iyi beğeni, kendisini bayağı beğeni yargısından ayırmaktadır.

Sanat tarihçisi Clement Greenberg’ün yüksek sanat ve kiç arasındaki ayrımı, bilhassa siyasi olarak dikkat çekici: Demokrasilerin geliştiği yerlerde iyi beğeniyle yüksek sanat yapmak mümkün olmaktayken; tersine, totaliter yerlerde beğeni kötüleşerek halk beğenisi halinde bir biblo estetiğini ortaya koymaktadır. 20. yüzyılın ilk yarısında, tam olarak 1939’da yazılan bu makale, Almanya’da dejenere sanat olarak öne sürülen avangart sanatları hede emekteyken yazılmıştır (1937). 20. yüzyılın ikinci yarısında sanatlar, yüksek veya alçak sanatlar olarak nitelenmenin çok ötesinde duruyor. Brüt sanat bilhassa bunun çok uzağına taşınmasına neden oldu; ancak dışarıdakilerin sanatı olarak adlandırılan ve daha çok akıl hastalarının yapmış olduğu sanatlar için, ortaya çıkan ürünlerin her zaman eser olduğunu söylemek güç. Her patetik güdü eser haline gelememekte. Félix Guattari, bir psikanalist olarak, her akıl hastasının yaptığı resmin bir sanat eseri olarak kabul görmesini yadırgadığını söylemiştir.

O halde, çağdaş sanatlarda marjinallik bir bedel olmasına rağmen her seferinde sanatın tanımıyla örtüşmekte zorluk çektiğini söylemek mümkün. Her siyasi eylem, her marjinallik denemesi birer sanat eseri olarak ele alınmaktan çok birer deney olarak düşünülmektedir. Deneylerse bazen başarılı bazen başarısız olduğu gibi, sanatsal denemeler de her zaman başarılı olamayacaktır. Bunu en iyi bilen iyi sanatçılardır, çünkü onlar yaptıkları denemelerin hangisinin iyi ve gösterilebilir, hangisinin kötü ve başarısız olduğundan dolayı gösterilemez olduğunu bilmektedirler. (A. Giacometti, gözüyle görmekte olduğu portreleri çizmekten ama bir türlü başarılı olamadığından bahseder.) İyi sanatçı, iyi beğeni yargısını izleyenlere sunan kişidir.

Marcel Duchamp’ın eseri, 20. yüzyılın başında, bunun en güzel örneklerinden birisidir; uzun uzun düşündükten sonra, deneylediklerinden hangisinin sanat eseri olarak ortaya konulabileceğini bilmiş, bunu göstermiş ve hukuki olarak gerçekleştirmiştir. (Eseri, hayatı boyunca, tek bir çizgiden ibarettir ve çizgilerin birçoğunu yan yana getirerek tek bir eser yapmıştır.) O halde beğeni, iyi olduğunda neyi, nasıl bildiğini bilmekten ve onlara hayat vermekten geçmektedir. Bu bir bilgi türüdür ve sanat uzunca bir zamandan beri bir bilgi türü olarak kabul edilmiştir.

O zaman söyleyebiliriz ki, iyi sanatçının kim olduğunu anlamaya başlayanların iyi beğeni yargısı oluşabilecektir çünkü beğeni yargısını oluşturanlar sanatçıların kendileridir. Sanat ancak bir kere sanatçı tarafından yapıldıktan sonra dışarıdan bakan sanat eserini kendi bakışıyla genişletmek imkanına sahip olacaktır. Sanat sanatçının perspektifinden anlam kazanmaya, ancak bu koşullarda sahiptir. Sanatçı merkezli bir bakışın takibinden geçen, iyi sanatçıyı takip eden ve iyi beğeniyle birleşmeye hazırlanan dışarıdan bakan göz, kendisini kurmaya başlar. Beğeni, ancak o zaman ebedi olan bir eserle birlikte anılmaya ve onunla özdeşleşmeye başlayabilecektir. İyi kalitesindeki sanatçının bakışı evrensel ve ebedi yargı gücünü ortaya koyduğu vakit iyi beğeniyi sanat severlere sunmaya başlayacaktır. O halde iyi beğeniye sahip olmak demek, iyi sanatçının takibinden geçmektedir, portföy yapmaktan değil! Buysa, ilk kalitelerle (malzeme, maddenin kullanımı) ikincil kalitelerin (renkler) algılanmasının beraberliğinde ortaya çıkar.

Bugün sanatlarda gitgide bir malzeme yeniliği söz konusu. Fakir malzemeler ve düşüncesini ekolojik olarak kullanan sanatçıların birçoğu, bugün iyi olarak nitelendirilebilecek sanatçılardır çünkü bakışları evreni ve evrenin sorunlarını soyut bir düşüncede kapsamaktadır. Sadece yerel sorunlar değil, kozmosa ait olan ekosistem konumuzun içinde. Önemli olan, soyut düşünceyi ve sanatın malzemelerini yüzeye iyi oturtmak ve kurmaktır.

Sanatçı bu durumda sadece bir antropolog değil aynı zamanda antropolog gibi alan incelemesiyle sınırlı kalamayan bir düşünürdür ve hatta, henüz var olmayanları hayata geçiren bir avukattır. Var olmaya başlayanların kurucusu olarak, sanatçı onlara hukuki bir çerçeve tanır. İyi bir antropoloji Claude-Lévi Strauss’a göre, önsel olarak yereli evrensele bağlayandan geçmektedir. Sadece insan ve insan olmayanlar değil, sadece şiirsellik de değil, aynı zamanda evreni kapsayan bir bilimsel düşünce içinden geçen bir duyarlılık sahibi olmak iyi sanatçıyı ortaya çıkarır. İyi sanatçı, iyi beğeniyi izleyenlere gösterendir. Ve de bu bakış, moda olduğu için değil, elzem olduğu için var olmaktadır.

Beğeni demek, iyi olana sahip olmak demektir. İyi sanatı ve iyi sanatçıyı takip ederek beğeniyi iyiye doğru geliştirmek mümkün. Ama ezberden gidilmeye kalkılırsa, duvar hemen kafamızın üstünde. Aman çarpmayalım...

BU AY EN ÇOK OKUNANLAR
Efı Gousı

EFI GOUSI

Efi'nin koyu-pastel dünyasına bakıyoruz. O anlatıyor, biz inceliyoruz.

SOME MEN SUMMER 2018 COVER STORY

SOME MEN SUMMER 2018 COVER STORY

Some Men yazı, Kerem Bürsin'le açıyor.

13 Reasons Why

13 REASONS WHY

Netflix’in 31 Mart’ta izleyiciyle buluşan yeni dizisi 13 Reasons Why, gençlik dizilerini polisiyeyle birleştiren formülüyle ilgi çekeceğe benziyor.

Birkan Sokullu

BİRKAN SOKULLU

Some Men'in Kış 2019 kapak konuğuyla biraz zaman geçiriniz.

MBFWI Backstage: Özlem Süer

MBFWI BACKSTAGE: ÖZLEM SÜER

Özlem Süer defilesinin sahne arkasından bildiriyoruz.

Fırat Çelik

FIRAT ÇELİK

Hayatında standartları var. O tam bir profesyonel. Amacına yönelik hareket ediyor, ve geniş bir vizyonu var. Ve dünya onun oldukça, o da dünyanın oluyor. #dude

Walk Don’t Run İle Tanışın

WALK DON’T RUN İLE TANIŞIN

İçeri lütfen, ama koşmadan.

Davıd Guetta

DAVID GUETTA

"Yaptığımız her şeyin %100 olması gerekiyor."

WE ARE

WE ARE

10 yıl sonra, bir aradalar.

Instagram Pets: Shrampton

INSTAGRAM PETS: SHRAMPTON

Shrampton ile oturup sohbet edebilir, üstü açık arabasıyla Malibu sokaklarında gezebilirsiniz.

Metin Akdülger

METİN AKDÜLGER

Meğer Metin'e daha soracak çok sorumuz varmış.

Rüya Pamuk

RÜYA PAMUK

Rüya'yla konuşmamızın odak noktasında okuduğu, yarıda bıraktığı ya da okuyacağı kitaplar vardı.

EN YENİLER
LOKAL TEMAS: TRUST ME BABY

LOKAL TEMAS: TRUST ME BABY

Trust me baby mercek altında. Yaratıcısı Melih Çebi yanıtlıyor.

LOKAL TEMAS: SUNA K.

LOKAL TEMAS: SUNA K.

"Biz Suna K.’yı bir kabile olarak tarif ediyoruz."

Davıd Guetta

DAVID GUETTA

"Yaptığımız her şeyin %100 olması gerekiyor."

Safa Şahin

SAFA ŞAHİN

“Şu an daha ziyade geleneksel sanat sisteminden yanayım."

WE ARE

WE ARE

10 yıl sonra, bir aradalar.

Bedirhan Soral

BEDİRHAN SORAL

"Günümüzde doğanın bize verdiği mesajları hepimiz çok net görüyoruz."

DAHA FAZLA